Πώς μιλούν τα σώματα

ΦΟΡΟΥΜ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ, IF – EPFCL

ΠΩΣ ΜΙΛΟΥΝ ΤΑ ΣΩΜΑΤΑ

Οργάνωση, Συντονισμός, Επιμέλεια Έκδοσης:  Άννα Χριστοδουλάκη, Κατερίνα Καραγιάννη, Σοφία Παπανικολάου

ΠΩΣ ΜΙΛΟΥΝ ΤΑ ΣΩΜΑΤΑ

Από τη γέννησή του ήδη, το σώμα του βρέφους (infans) μιλιέται πριν ακόμη να γίνει ομιλούν. Ενταγμένο ήδη στο φαντασιακό πλέγμα του οικογενειακού περιβάλλοντος, ο κατακερματισμός του σώματος από τα σημαίνοντα έχει οδηγήσει στην απομάκρυνση του από τον οργανισμό.

Έτσι, το σώμα ως οντότητα αποτελεί προϊόν της ανθρώπινης γλώσσας.

Ωστόσο, αυτή η κατάληξη της συνάντησης γλώσσας και σώματος εξοφλείται με «μια λίβρα σάρκας», με μια απονέκρωση μέσω του σημαίνοντος. Παρ’ όλα αυτά, αυτή η εγγραφή του σώματος από τη γλώσσα, αποτυγχάνει ενώπιον μιας απόλαυσης (jouissance) που την υπερβαίνει. Επιπλέον, το σώμα που μιλάει, μιλώντας, απολαμβάνει επίσης, χωρίς να το γνωρίζει.

Έτσι, εκεί όπου η γλώσσα παρουσιάζεται ελλειμματική, αυτό το μη αφομοιώσιμο μέρος του σώματος ως απόλαυση συγκροτεί την αδιαφάνειά του και το μυστήριό του… το ομιλούν σώμα τότε απολαμβάνει αυτό που λέει, αν και εν αγνοία του. Σε αυτό προστίθεται ένα βουβό μέρος του βιολογικού σώματος, το οποίο οι εφαρμογές της επιστήμης δεν παύουν να αντικειμενοποιούν.

Όσο για τα ψυχοσωματικά φαινόμενα, αυτά λειτουργούν βραχυκυκλώνοντας κάθε σκέψη. Το πεδίο που διάνοιξε ο Φρόιντ ξεκινά από το σώμα ως τόπο της ψυχικής σύγκρουσης. Μέσα από τις μελέτες για την υστερία, εννοιολόγησε την πρόκληση που ετέθη από την υστερική σωματομετατροπή, της οποίας η ιδιάζουσα χαρτογράφηση εξαιρείται κάθε οργανικής βλάβης.

Το φαντασιακό εγώ είναι, πάνω απ’ όλα, για τον Φρόιντ, ένα σωματικό εγώ, το οποίο προέρχεται από τις σωματικές αισθήσεις, νοητικές προβολές της επιφάνειας του σώματος. Σε αυτή την προοπτική, το σωματικό σύμπτωμα, έκφραση του ασυνειδήτου και σχηματισμός συμβιβασμού ανάμεσα σε ανταγωνιστικές δυνάμεις, προσδιορίζεται περαιτέρω από τον Λακάν μέσα από τη διχοτόμηση ανάμεσα σε συμβολική αποκρυπτογράφηση και απόλαυση του ασυνειδήτου του. Η συμβολή του Φρόυντ σχετικά με το σώμα αφορά την διάσταση της ενόρμησης (pulsion), ενώ για τον Λακάν είναι εκείνη που αναφέρεται στις ερωτογενείς  ζώνες  οι οποίες ενεργοποιούνται από τις μερικές ενορμήσεις, δίνοντας ένα σώμα.

Σε σχέση με την φροϋδική αναφορά σε μια μυθολογική λίμπιντο, η ενόρμηση είναι για τον Φρόιντ μια οριακή έννοια ανάμεσα στο σωματικό και το ψυχικό, ενώ ο Λακάν τη χαρακτηρίζει ως «την ηχώ μέσα στο σώμα του γεγονότος ότι υπάρχει ένα λέγειν».

Πώς περνάμε από το φαντασιακό του σώματος στην ομιλούσα και απολαμβάνουσα υπόσταση; Το σώμα, ως φορέας του έμβιου, οδηγεί στο αίνιγμα της απολαμβάνουσας υπόστασης, όρος που ο Λακάν δανείζεται από την άπειρη σκεπτόμενη ουσία του Ντεκάρτ. Έτσι, το σύμπτωμα ως σωματο-συμβάν (événement de corps) συνιστά ταυτόχρονα αποκρυπτογράφηση και απόλαυση. Η σύλληψη του ασυνειδήτου αρθρώνεται έτσι με ένα, ήδη-εκεί προς αποκρυπτογράφηση, «από το ότι το είναι έρχεται στο λέγειν»[1], διευκρινίζει ο Λακάν.

Μια άλλη προοπτική διανοίγεται, με το λακανικό parlêtre (ομιλ-όν),  όπου η εννοιολόγηση του ασυνειδήτου ξεκινά από τον λόγο ως απόλαυση και όχι πλέον από την αντίθεσή του προς το φροϋδικό συνειδητό, το οποίο έχει περιέλθει σε αχρηστία. Χρειάζεται επίσης να συλλάβουμε τα φαινόμενα του σώματος σε συνάρτηση με τη δομή. Έτσι έχουμε το κατακερματισμένο σώμα, που διαρρηγνύεται στη σχιζοφρένεια, με κομμάτια σώματος αποσυνδεδεμένα που κατακλύζονται από την ενόρμηση. Έχουμε επίσης, στο κενό του συναισθήματος, το σώμα που απουσιάζει και επιστρέφει με παθολογικό τρόπο σε μια υποχονδρία, στο όριο του παραληρήματος. Αυτό μπορεί επίσης να εκδηλωθεί στην κορύφωση της μελαγχολικής κρίσης μέσω του συνδρόμου του Cotard, με παραληρητικές ιδέες καταδίκης και αθανασίας.

Επιπλέον, το ίδιο το σώμα δεν διαφεύγει από τον Καπιταλιστικό Λόγο και την υποκειμενικότητα της εποχής μας. Το ομιλούν σώμα, με τη σειρά του, μιλιέται, ενοικιάζεται, γίνεται αντικείμενο συναλλαγής — χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι λεγόμενες παρένθετες μητέρες. Όσο για τις πρακτικές του τατουάζ και του piercing, άλλες επανεγγραφές πάνω στο σωματικό περίβλημα, σαν σε  παλίμψηστο, δεν αποτελούν απλώς επίπτωση  μόδας. Αυτή η μερική ερωτικοποίηση του σώματος προσφέρεται στο βλέμμα, ως τρόπος απόλαυσης, μέσα από διάσπαρτα κομμάτια.

Μια άλλη ηχητική αντήχηση: στον σύγχρονο κόσμο μας, το σώμα μας είναι ένα αγαθό που μας ανήκει, και του οποίου είμαστε ιδιοκτήτες, με τη φαντασίωση ότι έχουμε ελεύθερη διάθεση πάνω του ώστε να μπορούμε να αντλούμε μια υπεραπόλαυση (plus-de-jouir). Ο καπιταλιστικός λόγος έχει ήδη περάσει από εδώ. Η τάση να το σμιλεύουμε, να το αναδιαμορφώνουμε, αφορά κυρίως τις νεότερες γενιές, με την πρακτική του πρωτεϊνικού fitness στις αίθουσες μυϊκής ενδυνάμωσης.

Μέσα από μια φαντασίωση κυριαρχίας και απόλαυσης, που αιωρείται, εκτός  χρόνου, επιχειρούμε να κάνουμε το σώμα να μιλήσει διαφορετικά, κάποιες φορές μέσα από μια σκηνοθεσία που αγγίζει το κωμικό της ανδρικής επίδειξης. Αντίθετα, είναι επίσης το χαραγμένο σώμα των εφήβων ως ζώσα σάρκα που εκτίθεται αποσπασματικά. Τι μπορεί να μας διδάξουν;

Μια άλλη απόπειρα κυριαρχίας πάνω στο σώμα είναι εκείνη της ανορεξικής. Ξεκινά κυρίως με την εφηβική μεταμόρφωση, όταν εγκαινιάζεται μια σφοδρή διαμάχη ενάντια στα σημάδια της θηλυκότητας μέχρι το σημείο της σκελετοποίησης, αυτού του παράδοξου ναρκισσιστικού στηρίγματος, που λειτουργεί σαν εξορκιστής στην διατήρηση της συνοχής, μέσα σε μια θανατηφόρα αρνητικοποίηση, κίνδυνος ολοκληρωτικής ψυχωτικής αποσύνδεσης. Ωστόσο,  κάτι τέτοιο, μπορεί εξίσου να ενεργοποιήσει, μέσω της εισβολής της ενόρμησης, έναν φαύλο κύκλο μεταξύ ανορεξίας και τη βουλιμίας.

Με αφετηρία το θέμα της χρονιάς, το πεδίο που διανοίγεται μπροστά μας είναι επομένως πλούσιο σε όλες αυτές τις δυνατότητες, οι οποίες μας ωθούν να επανεγγράψουμε, στις παραλλαγές τους, τα ομιλούντα σώματα. Όμως αυτός που μιλάει δεν είναι χωρίς συμπτώματα. Μήπως αυτά δεν εμφανίζονται άραγε ως μια ιδιάζουσα λύση, καθηλωμένη στο σώμα μέσα στην απόλαυσή του; Πώς κάτι τέτοιο εισέρχεται σε αντήχηση για τον καθένα;

Προσανατολισμένοι από την ψυχαναλυτική κλινική και την ηθική της, παραχωρώντας  εκ νέου όλη τη θέση στο υποκείμενο και στη μοναδικότητά του, πρόκειται επίσης για μια πρόσκληση να αναπτύξουμε και να οικειοποιηθούμε μια θεματική με πολλαπλές προεκτάσεις, σε πλήρη αντίθεση επομένως με τη επιστημονιστική εξάλειψη του υποκειμένου.

Jean-Paul MONTEL

CCPSE

Ελεύθερη μετάφραση: Σοφία Παπανικολάου

Επιμέλεια: Ευαγγελία Κομματά

[1] 1. Lacan J., « Radiophonie », Autres écrits, Paris, Le Seuil, 2001, p. 426.