Το σώμα, το ασυνείδητο, η φωνή
Αθήνα 2026
Θα εξετάσω τη σχέση που θέτει ο Λακάν ανάμεσα στη φωνή και το σώμα, η οποία είναι παρούσα στην επεξεργασία του ήδη από την εισαγωγή της φωνής ως ιδιαίτερης ενόρμησης, την οποία ονομάζει «επικλητική ενόρμηση», και θα επιχειρήσω να αντλήσω ορισμένες προεκτάσεις για την ψυχανάλυση.
Θα ξεκινήσω από την καινοτομία που εισάγει ο Λακάν, η οποία συνιστά μια απόκλιση σε σχέση με τον Φρόιντ. Ενώ ο Φρόιντ, όσον αφορά την ενόρμηση, αναφέρθηκε στη στοματικότητα, την πρωκτικότητα και στη συνέχεια εισήγαγε τη διάσταση του βλέμματος, δεν συμπεριέλαβε σε αυτή τη σειρά το «να κάνει κανείς τον εαυτό του να ακουστεί». Ο Λακάν δεν συμπεριέλαβε απλώς το αντικείμενο-φωνή σε αυτή τη σειρά των αντικειμένων της ενόρμησης, αλλά επιπλέον του απέδωσε ένα προνομιακό καθεστώς, το οποίο συνδέεται με τον ιδιαίτερο τρόπο λειτουργίας του και με τις επιπτώσεις του, κυρίως όσον αφορά τη θέση του αναλυτή.
Υπάρχει, επομένως, αυτό που η φωνή έχει κοινό με τα άλλα αντικείμενα της ενόρμησης, αλλά και αυτό που τη διακρίνει από αυτά. Αυτό που τη διακρίνει είναι επίσης εκείνο που την καθιστά ουσιώδη. Έτσι, μόλις τέσσερις μήνες αφότου συσχέτισε τη φωνή με την ψύχωση, ο Λακάν την τοποθέτησε στο επίκεντρο του κειμένου Η νεότητα του Ζιντ, κατά τρόπο ώστε να την καταστήσει το σημείο αιχμής, γύρω από το οποίο περιστρέφεται ολόκληρη η περίπτωση, ξεκινώντας από μια φράση που ο ίδιος διατυπώνει υπό την μορφή ερωτήματος: «Τι υπήρξε για εκείνο το παιδί η μητέρα του, και εκείνη η φωνή μέσω της οποίας η αγάπη ταυτιζόταν με τις επιταγές του καθήκοντος;». Πράγματι, η περίπτωση του Ζιντ καταδεικνύει ότι είναι μέσω της φωνής που η εντολή της μητέρας μετατρέπεται σε επιταγή καθήκοντος.
Από εδώ αναδύεται μια θεμελιώδης προοπτική: στο ασυνείδητο ως λόγο του Άλλου προστίθεται η φωνή του Υπερεγώ, η οποία ενσαρκώνει τη σύζευξη ανάμεσα στον λόγο του Άλλου και τη φωνή, τη φωνή του Άλλου, συμβάλλοντας έτσι στη διαμόρφωση του πιο μύχιου πυρήνα του υποκειμένου. Η γλώσσα του Άλλου αποτελεί την πρωταρχική ύλη, αλλά η ίδια η υφή του υποκειμένου διαμορφώνεται από τη φωνή. Ήδη από το 1958, ο Λακάν χρησιμοποιεί ένα αντικείμενο —τη φωνή— το οποίο αποσπάται από τον Άλλο του σημαίνοντος και ταυτόχρονα, καθίσταται διακριτό, καθώς για ένα υποκείμενο εκτός από την μητέρα, υπάρχει και η φωνή. Η φωνή, εφόσον παραμένει ως υπόλειμμα —κάτι που δεν συμβαίνει πάντοτε—, καθορίζει το σύνολο των συμπεριφορών ενός υποκειμένου. Θα δούμε, στην συνέχεια ποιες είναι οι επιπτώσεις της όταν δεν συγκροτείται ως υπόλειμμα.
Το γεγονός ότι η φωνή είναι διακριτή από τα άλλα αντικείμενα επιβεβαιώνεται από την εισαγωγή της φωνής ως αντικειμένου, λίγο αργότερα, στο Σεμινάριο Η επιθυμία και η ερμηνεία της, αλλά και πολύ πριν από την εισαγωγή του αντικειμένου-βλέμματος, η οποία θα πραγματοποιηθεί μόλις πέντε χρόνια αργότερα. Έχοντας ως προϋπόθεση αυτά τα δεδομένα, μπορούμε επίσης να αναρωτηθούμε μήπως εμείς, που προσανατολιζόμαστε με βάση τη διδασκαλία του Λακάν, έχουμε παραμελήσει τη θέση της φωνής ως στήριγμα του υποκειμένου, διατηρώντας ως μοναδικό του στήριγμα το σημαίνον Όνομα-του-Πατέρα. Μου φαίνεται, ωστόσο, ότι αυτό που παραμελείται με αυτόν τον τρόπο είναι ακριβώς μια έμφαση που είχε δώσει ο ίδιος ο Λακάν: ότι, εάν το Όνομα-του-Πατέρα αρθρώνεται σε σχέση με την επιθυμία της μητέρας, η επιθυμία της μητέρας είναι πρωτίστως μια υπόθεση φωνής, γεγονός που έχει αντίκτυπο στον τρόπο με τον οποίο ενσωματώνεται το Όνομα-του-Πατέρα.Top of FormBottom of Form Έτσι κατανοώ το γεγονός ότι ο Λακάν υπογραμμίζει την ακουστική διάσταση του Ονόματος-του-Πατέρα. Για το υποκείμενο, η φωνή αποτελεί την πρώτη εμπειρία· στη συνέχεια έρχεται ο συνδυασμός των λέξεων που δέχεται. Στην ίδια κατεύθυνση, ο Λακάν μιλάει για την ενσωμάτωση της φωνής ως ετερότητας, πέρα από την απλή ηχητικότητά της. Η φωνή αρθρώνεται μέσω της ομιλίας.
Επιπλέον, αυτό που μας επιτρέπει να υποστηρίξουμε ότι η φωνή προηγείται του σημαίνοντος είναι το γεγονός ότι η ίδια η φωνή εξασφαλίζει τη μετάβαση από το ένα στοιχείο στο άλλο εντός της σημαίνουσας αλυσίδας.
Ας συνοψίσουμε τώρα τη συλλογιστική μέσω της οποίας ο Λακάν προσδιορίζει το κοινό στοιχείο των αντικειμένων της ενόρμησης. Πρόκειται για τον ορισμό αυτών των αντικειμένων ως τμήματα που αποσπώνται από το σώμα, ως αποσπώμενων τμημάτων του. Αυτό οδηγεί στην ιδέα που ο Λακάν διατυπώνει ήδη στο Σεμινάριό του Το άγχος, για την ταυτότητα του σώματος, ως το αντικείμενο που προηγείται του σώματος και το καθορίζει.
Ωστόσο, χρειάζεται να εξηγήσουμε αυτό που οδηγεί τον Λακάν να περάσει από αυτή τη διατύπωση, η οποία εισάγει μια ομοιογένεια μεταξύ των αντικειμένων και αφορά, επομένως, τη λειτουργία που είναι κοινή σε όλα τα αντικείμενα της ενόρμησης, στην ιδιαιτερότητα που συνάγεται από μια διατύπωση δέκα χρόνια αργότερα, όταν στο L’Étourdit ο Λακάν υποστηρίζει: «Είναι από το ασυνείδητο που το σώμα αποκτά φωνή». Ας σημειώσουμε καταρχάς ότι υπάρχει κάτι που ο Λακάν διατηρεί σταθερά στη διδασκαλία του: ότι ο μόνος νοητός τρόπος σύλληψης του αντικειμένου είναι το ίδιο το αντικείμενο ως αίτιο της επιθυμίας.
Ταυτόχρονα, όμως, υπάρχει και αυτό που ο Λακάν εισάγει ως κάτι καινούργιο: ότι η φωνή γίνεται το στήριγμα του σώματος, το οποίο με τη σειρά του αποτελεί το στήριγμα του συμπτώματος.
Αυτή είναι η θέση που αναπτύσσεται στο κείμενο Ραδιοφωνία (Radiophonie): το Συμβολικό πρέπει να αποκτήσει σώμα και, για να συμβεί αυτό, πρέπει το ασώματο, που είναι το αντικείμενο, μετά την ενσωμάτωσή του, να έχει αφήσει το σημάδι του πάνω στο σώμα.
Η ιδέα είναι ότι το Συμβολικό συνδέεται με το σώμα, υπό την έννοια ότι το συγκρατεί. Πέρα όμως από αυτό, προϋποτίθεται ότι η δομή μπορεί να συλληφθεί από το σημείο όπου το Συμβολικό ενσαρκώνεται, όπου αποκτά σώμα. Και για να αποκτήσει σώμα το Συμβολικό, πρέπει το αίτιο να ενσαρκωθεί. Αυτό που ενσαρκώνεται είναι η ασώματη διάσταση του αντικειμένου. Υπό αυτή την έννοια, το ιδιαίτερο γνώρισμα του σώματος δεν είναι απλώς ότι η γλώσσα έρχεται σε αυτό, αλλά ότι αυτή η γλώσσα πρέπει να κατοικηθεί από το υποκείμενο. Και για να μπορέσει να την κατοικήσει, πρέπει να υπάρξει μια ένσταση απέναντι στη γλώσσα, την οποία προβάλλει το ίδιο το υποκείμενο. Η ένσταση προέρχεται από το αντικείμενο, γεγονός που καταδεικνύει ότι τα αντικείμενα εκφράζουν μια αποστροφή απέναντι στα όμοια. Ωστόσο, τα αντικείμενα αυτά δεν κατέχουν όλα την ίδια θέση σε σχέση με τα όμοια.
Διότι η φωνή δεν είναι απλώς ένα αντικείμενο της ενόρμησης· διαθέτει επιπλέον μια εντελώς διακριτή λειτουργία: να αποτελεί το στήριγμα του σώματος. Μέσω αυτής της λειτουργίας, ο Λακάν θέτει το σώμα ως απάντηση στη φωνή, υπογραμμίζοντας την υπεροχή της έναντι του βλέμματος, καθώς, όπως λέει χαρακτηριστικά, και τον παραθέτω: «Αυτό που προκαλεί αμηχανία είναι ότι το βλέμμα την ανταγωνίζεται». Αλλά, ακόμη πιο ουσιαστικά, ο Λακάν αποδίδει στη φωνή ένα διαφορετικό καθεστώς σε σχέση με εκείνο το άλλο αντικείμενο της επιθυμίας που είναι το βλέμμα. Ενώ στο «να κάνει κανείς τον εαυτό του ορατό», το ενορμητικό κύκλωμα, αφού ολοκληρώσει τη διαδρομή του, επιστρέφει στο υποκείμενο, το «να κάνει κανείς τον εαυτό του να ακουστεί» συνιστά ένα κύκλωμα που κατευθύνεται προς τον άλλον, ούσα μια διαδρομή χωρίς επιστροφή.
Το γεγονός ότι το βλέμμα ανταγωνίζεται τη φωνή είναι αυτό που οδηγεί τον Λακάν στο συμπέρασμα ότι αν υπάρχουν κάποιοι που πρέπει να ζηλεύουμε είναι οι τυφλοί. Τα παραδείγματα είναι γνωστά: ο Τειρεσίας, ο Όμηρος και, στη συνέχεια, ο Οιδίποδας, ο οποίος αποκόπτεται από τον κόσμο μέσα από την πράξη της αυτοτύφλωσής του. Αλλά ακόμα, και η εποχή μας, που είναι η εποχή του πέπλου, εγείρει το εξής ερώτημα: μπορούμε να καλύψουμε το βλέμμα με ένα πέπλο, όπως κάνουμε με τη φωνή;
Από εδώ μπορούμε να διακρίνουμε τις απεριόριστες δυνατότητες της φωνής. Η φωνή πίσω από τα σημαίνοντα έχει ως λειτουργία να αιχμαλωτίζει τον άλλον. Υπάρχει η φωνή της προσταγής. Ορισμένοι άνδρες αναλυόμενοι το εκφράζουν λέγοντας: «Η γυναίκα μου είναι σαν μια φωνή». Πρόκειται για το σχεδόν παραισθητικό καθεστώς που μπορούν να αποκτήσουν, για έναν άνδρα, τα λόγια της γυναίκας του. Υπάρχουν, από την άλλη πλευρά, φωνές που σαγηνεύουν. Όλοι συμφωνούσαν ότι οι ομιλίες του Χίτλερ δεν ακολουθούσαν τους στοιχειώδεις κανόνες της γραμματικής, ωστόσο, ο ειδικός στην προπαγάνδα Γκέμπελς, επέμενε: «Δεν έχει σημασία τι λες· το σημαντικό είναι πώς το λες». Η φωνή υπνωτίζει.
Στον σύγχρονο κόσμο, όπου κυριαρχεί το βλέμμα, σε τέτοιο βαθμό ώστε να αιχμαλωτίζει τα σώματα, αξίζει να σημειώσουμε ότι η φωνή έχει υπερισχύσει του βλέμματος.
Ας παρατηρήσουμε, σε αυτή την κατεύθυνση, ότι ο Λακάν διατύπωσε πολύ νωρίς την ιδέα του αναλυτή ως ακροατή, κάτι που προϋποθέτει ήδη ότι πίσω από όσα λέγονται παραμένει αυτό που ακούγεται. Για την ψυχανάλυση, το μήνυμα του αναλυόμενου υπερβαίνει το στήριγμα της ομιλίας. Και εκείνο που επιτρέπει, να ακούγεται κάτι διαφορετικό μέσα σε όσα λέγονται, είναι πρωτίστως, το γεγονός ότι η ηχητικότητα συνιστά την ουσιώδη ιδιότητα του σημαίνοντος είναι. Υπάρχει κάτι που επιδιώκει να ακουστεί πέρα από αυτό που λέγεται.
Πρόκειται για τον κλασικό τύπο του φωνήματος: ένα σύμφωνο που στηρίζεται σε ένα φωνήεν. Χρειάζεται, όμως, να υπάρχει και κάποιος που να το ακούει. Ο αναλυτής είναι ένας ακροατής που ακούει. Αυτό υπογραμμίζει το θεμελιώδες γεγονός ότι η φωνή επιτρέπει να ακουστεί κάτι άλλο πέρα από την ομιλία. Γι’ αυτό και ο Λακάν υποστηρίζει ήδη από το πέμπτο Σεμινάριό του ότι η φωνή αντηχεί πολύ πιο μακρυά, ότι η αντήχησή της φτάνει απευθείας στο ασυνείδητο. Με άλλα λόγια, η παρείσφρηση του Άλλου πραγματοποιείται μέσω μιας φωνής. Όμως, μια φωνή ενσωματώνεται, ριζώνει, αποκτά σώμα μέσα στο ασυνείδητο, και γι’ αυτό θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε ότι ακριβώς επειδή η φωνή ριζώνει, το υποκείμενο αποκτά σώμα. Διότι αυτό που το υποκείμενο λαμβάνει από τον Άλλο μέσω της γλώσσας προσλαμβάνεται, πρωτίστως, με μια μορφή φωνητική. Πράγματι, η γλώσσα είναι συνδεδεμένη με μια ηχητικότητα.
Η φωνή καθίσταται ουσιώδης στον βαθμό που αποσπάται από το υπόστρωμά της, δηλαδή το γλωσσικό υλικό. Τα διακοπτόμενα μηνύματα, που είναι τα σημαίνοντα τα οποία προέρχονται από τον Άλλο, βρίσκουν έτσι το στήριγμά τους στη φωνή. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η ασυνέχεια αυτού που προέρχεται από τον Άλλο διαμορφώνεται μέσω της φωνής, αλλά μιας φωνής που φιλτράρεται από τα σημαίνοντα. Τούτο καθίσταται ολοφάνερο στην αναλυτική εμπειρία: βλέπουμε πώς ορισμένες φράσεις, αποκομμένες από το σύνολο όσων έχουν ακουστεί, γίνονται εκείνο που καθορίζει μια ολόκληρη ύπαρξη. Γι’ αυτό, άλλωστε, ο Λακάν χρησιμοποίησε αυτές τις φράσεις για να υπογραμμίσει τον χαρακτήρα τους ως κύριων σημαινόντων.
Τι θα ήταν, όμως, η καθαρή φωνή, χωρίς διαμεσολάβηση, χωρίς το φίλτρο των σημαινόντων; Θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε ότι κάτι τέτοιο δεν υπάρχει. Διότι, εξ ορισμού, μια φωνή μεταφέρει σημαίνοντα. Ωστόσο, μέσω των επιπτώσεών τους, τα σημαίνοντα αυτά μπορούν να αποσυνδεθούν από την αλυσίδα. Αυτό είναι το διακοπτόμενο μήνυμα της ακουστικο-λεκτικής ψευδαίσθησης. Επανερχόμαστε εδώ στη λειτουργία του αντικειμένου-φωνή, αλλά όχι ως υπόλειμμα. Η φωνή που αναδύεται ως εξύβριση μέσα στην ψευδαίσθηση μαρτυρεί το αντικείμενο που έχει απορριφθεί. Πρόκειται για το φαινόμενο της διαρρηχθείσας αλυσίδας, το οποίο μεταφράζεται για το υποκείμενο ως επιστροφή του Πραγματικού. Πρόκειται για το σημαίνον μέσα στο Πραγματικό, ως καθαρή μορφή της φωνής, της οποίας ο χαρακτήρας αναδεικνύεται όταν ο Λακάν αναφέρεται στα «νεκρά φύλλα της φωνής» στην ψύχωση ή στις διακοπτόμενες επιταγές του Υπερεγώ.
Πρόκειται για τις περιπτώσεις όπου η φωνή διεισδύει μέσα από τις ρήξεις του πλέγματος του Συμβολικού. Ορισμένες περιπτώσεις ψύχωσης καταδεικνύουν αυτή την προοπτική. Δεν πρόκειται για το «αυτό μιλάει» της ενόρμησης, αλλά μάλλον για το ότι ο Άλλος δεν παύει να μιλάει. Ο Άλλος αποκτά τη συνεκτικότητα της φωνής, γεγονός που τον φέρνει σε άμεση επαφή με το υποκείμενο, χωρίς καμία διαμεσολάβηση. Η διάζευξη ανάμεσα στη φωνή και την επιθυμία δεν αναδεικνύεται μόνο μέσα από τη φωνή που ακούγεται στην ψύχωση, αλλά μερικές φορές και μέσα από τη φωνή που εκφέρει το ίδιο το υποκείμενο. Ας εκλάβουμε την περίπτωση του Αρτώ, του οποίου οι κραυγές, που απευθύνονται προς κάθε κατεύθυνση, μαρτυρούν μια ρήξη που δεν είναι εκείνη της ενόρμησης, αλλά εκείνη του ουρλιαχτού. Υπό μια έννοια καθώς το παραλήρημα αδυνατεί να κατονομάσει την ταυτότητα και το σώμα καταλήγει σε κραυγές.
Ας συνοψίσουμε: η κραυγή κατονομάζει το Πράγμα. Ας διακρίνουμε, λοιπόν, την κραυγή από τη φωνή, προκειμένου να προσδιορίσουμε ακριβέστερα τη θέση της φωνής στην αναλυτική εμπειρία. Ενώ στην κραυγή απουσιάζει η τομή, η φωνή, αντίθετα, είναι υπό διαμόρφωση. Συλλαμβάνει τον ψίθυρο του Πράγματος για να τον ανυψώσει σε μια άλλη διάσταση. Είναι μετουσίωση, αλλά, πάνω απ’ όλα, είναι εκείνο που συγκρατεί το σώμα.
Επομένως, το αντικείμενο-φωνή είναι κάτι διαφορετικό όταν δεν βρίσκεται σε διάζευξη με το ασυνείδητο. Αυτό γίνεται ιδιαίτερα σαφές από τη στιγμή που συνδέουμε τη φωνή με τον όρο «επικλητική ενόρμηση». Η επίκληση προϋποθέτει μια ονοματοδοσία: «Εσύ είσαι εκείνος που θα με ακολουθήσεις». Πρόκειται για ένα κάλεσμα, για τη διάκριση του ονόματος από εκείνον τον οποίο καλώ να με ακολουθήσει και, ταυτόχρονα, για μια επίκληση στην επιθυμία του. Η επίκληση είναι η ομιλία που αρθρώνει τη φωνή σύμφωνα με την επιθυμία (Σεμινάριο V, σ. 153). Προκαλεί το «ναι», αιχμαλωτίζει το σώμα του άλλου με έναν τρόπο διαφορετικό από εκείνον της ταύτισης.
Η φωνή, όταν δεν αποτελεί την καθαρή ανάδυση του αντικειμένου μέσα στο Πραγματικό, λειτουργεί ως διαμεσολαβητής ανάμεσα στον Άλλο και το υποκείμενο. Υποστηρίζει τη διέλευση των σημαινόντων, και τη σχέση των σημαινόντων μεταξύ τους. Είναι η παρουσία του παρελθόντος.
Η επίκληση σημαίνει ότι χρησιμοποιώ τη φωνή ως στήριγμα της ομιλίας, προκειμένου να μεταφέρω την επιθυμία. Η φωνή μπορεί να είναι αρκετή για να πείσει. Αυτός είναι ο ορισμός που δίνει ο Λακάν: η επίκληση συνίσταται στο να φέρει κανείς με το μέρος του τους θεούς του Άλλου. Είναι ευκολότερο να το πει κανείς παρά να το πράξει, διότι δεν είναι κάτι που μπορεί να επιβληθεί με μια εντολή. Ωστόσο, η φωνή γίνεται πειστική όταν αρθρώνεται σε συνάρτηση με μια επιθυμία. Ο Λακάν υιοθέτησε την επικλητική ενόρμηση ως την πλησιέστερη σε σχέση με την εμπειρία του ασυνειδήτου, επειδή συνδέεται με την επιθυμία του Άλλου, ενώ το βλέμμα συνιστά μια σχέση παραπλάνησης.
Επανέρχομαι εδώ σε αυτό που ο Λακάν υπογραμμίζει ως την ενοχλητική διάσταση του βλέμματος, το οποίο ανταγωνίζεται τη φωνή. Ενώ το αντικείμενο συνιστά, εξ ορισμού, ένσταση απέναντι στο όμοιο, το βλέμμα προσφέρεται περισσότερο για τα όμοια· λειτουργεί ως παραπέτασμα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η οφθαλμαπάτη. Πρόκειται για τον απατηλό χαρακτήρα του βλέμματος, ο οποίος παραπέμπει στην αμοιβαιότητα ανάμεσα στο υποκείμενο που κοιτάζει και σε εκείνον που αποτελεί αντικείμενο του βλέμματος. Η σκοπική ενόρμηση είναι εκείνη που παρακάμπτει πληρέστερα τον όρο του ευνουχισμού. Στον μαζοχισμό, η φωνή συμπληρώνει τον Άλλο. Μέσω αυτής της λειτουργίας, ο μαζοχισμός επιτυγχάνει περισσότερο τον στόχο του, καθώς συμπληρώνει τον άλλον, ενώ ο σαδιστής μπορεί να αποτύχει στην προσπάθειά του να επιβάλει τη φωνή του. Πρόκειται για την απόσπαση της φωνής από τον Άλλο. Ο νευρωτικός συμπληρώνει και συγκροτεί το Ένα.
Καλύπτουμε το βλέμμα με πέπλο· μπορούμε, όμως, να καλύψουμε και τη φωνή; Παρατηρήστε, εξάλλου, ότι υπάρχει μια διαφορά ανάμεσα στο να βλέπει κανείς τον εαυτό του και στο να ακούει τον εαυτό του. Μπορούμε να βλέπουμε τον εαυτό μας την ώρα που κάνουμε κάτι, αλλά δεν μπορούμε να ακούμε τον εαυτό μας την ώρα που ακούμε.
Πολλές ενδείξεις συγκλίνουν, επομένως, ως προς τη συγγένεια ανάμεσα στη φωνή και το ασυνείδητο. Καταρχάς, όταν ο Λακάν υποστηρίζει ότι αυτό που μας έρχεται από τον Άλλο της γλώσσας λαμβάνει, πρωτίστως, μια φωνητική μορφή. Επίσης, όταν υποστηρίζει ότι τα αυτιά είναι, στο πεδίο του ασυνειδήτου, το μόνο άνοιγμα που δεν μπορεί να κλείσει. Αυτό είναι το προνόμιο της επικλητικής ενόρμησης: να μην μπορεί να κλείσει. Αυτή η αντίληψη περί της υπεροχής της φωνής έναντι του βλέμματος έχει αντίκτυπο και στη σύλληψη του τέλους της ανάλυσης, σε τέτοιο βαθμό ώστε ο Λακάν να τη χρησιμοποιήσει για να αναδείξει το τέλος της ανάλυσης έτσι όπως παρουσιάζεται συμπυκνωμένη στην Πρόταση για τον ψυχαναλυτή της Σχολής, για εκείνον που «δεν έχει πλέον να περιμένει ένα βλέμμα, αλλά βλέπει τον εαυτό του να γίνεται φωνή». Ο αναλυτής βλέπει τον εαυτό του να γίνεται φωνή.
Πρόκειται για το πέρασμα από το βλέμμα στη φωνή. Ωστόσο, το να βλέπει κανείς τον εαυτό του να γίνεται μια φωνή είναι κάτι διαφορετικό από το να αισθάνεται ότι τον καλεί η φωνή του Άλλου. Η φωνή δεν αποτελεί πλέον μια προσταγή απόλαυσης που απαιτεί ένα «j’oui» [(«ακούω-ouϊe», με τον υπαινιγμό του γαλλικού jouis, «απολαμβάνω»)/ ένα λογοπαίγνιο που συνδέει το jouir (απολαμβάνω) με το oui (ναι)], αλλά ενσαρκώνεται διαφορετικά ως αντικείμενο α, καταδεικνύοντας ότι, μετά την ανάλυση, γίνεται η ίδια η ουσία.
Στα πλαίσια της ίδιας λογικής, στο Σεμινάριο Από έναν Άλλο στον άλλο (D’un Autre à l’autre), ο Λακάν αναδεικνύει την ουσιώδη θέση της φωνής, όταν υποστηρίζει ότι «από την σιωπή απομονώνεται η φωνή, πυρήνας εκείνου που μετατρέπει το λέγειν σε ομιλία» (σ. 351).
Το γεγονός ότι η φωνή αποτελεί στήριγμα μπορεί ήδη να γίνει προφανές όταν ο Λακάν χρησιμοποιεί την έννοια της συσκευής του σώματος, φτάνοντας στο σημείο να διακρίνει εκείνο με το οποίο τα σώματα μπορούν να εξοπλιστούν, όσον αφορά τη σεξουαλικότητα, από εκείνο μέσω του οποίου μπορούν να ζευγαρώσουν. Διότι, για να ζευγαρώσουν, αρκεί το όργανο. Αυτό εξηγεί την ύπαρξη της σεξουαλικότητας του όμοιου. Κάτι διαφορετικό είναι, όμως, η συναρμογή του σώματος. Τα σώματα συναρμόζονται μέσω της ενόρμησης. Ωστόσο, και πάλι, χρειάζεται να τοποθετήσουμε ένα επέκεινα του βλέμματος, το οποίο παρέχεται από τη φωνή. Διότι, ακόμη και αφού εισήγαγε το αίτιο της επιθυμίας ως συνδεδεμένο με τα αντικείμενα βλέμμα και φωνή, που προέρχονται από την επιθυμία του Άλλου, ο Λακάν θα υποστηρίξει ότι η επιθυμία ως τέτοια εκδηλώνεται στο επίπεδο της φωνής, η οποία δεν είναι μόνο αντικείμενο-αίτιο, αλλά και όργανο. Η έννοια του οργάνου, που εδώ αποδίδεται ειδικά στη φωνή, παραπέμπει στον εξοπλισμό των σωμάτων στον οποίο αναφερθήκαμε προηγουμένως. Πράγματι, η φωνή είναι εκείνη που συγκρατεί το σώμα μέσω της λειτουργίας που της επιτρέπει να ριζώνει στην επιθυμία.
Αντιλαμβανόμαστε, σε αυτή την περίπτωση, ότι η φωνή δεν αποτελεί μια καθαρή εξωτερικότητα για το υποκείμενο, όπως συμβαίνει όταν το Υπερεγώ είναι ριζικά Άλλο. Σε αυτή την περίπτωση, το υποκείμενο γίνεται μάλλον αντικείμενο της φωνής. Ανάγεται το ίδιο στη φωνή.
Η φωνή μπορεί, λοιπόν, να είναι και κάτι διαφορετικό από μια προστακτική. Μπορεί να ενσαρκώνει το αντικείμενο της επιθυμίας. Αυτό αναδεικνύει μια ουσιώδη διάσταση, βάσει της οποίας η λειτουργία της φαντασίωσης για ένα υποκείμενο συνιστά την επανάληψη και επανεγκαθίδρυση της σχέσης με το αντικείμενο, ως στήριγμα μιας επιθυμίας. Κάτι εντελώς διαφορετικό συνιστούν οι παραπλανητικές φωνές της ψύχωσης και ο παρασιτικός τους χαρακτήρας, υπό τη μορφή των διακοπτόμενων προσταγών του Υπερεγώ, οι οποίες αντηχούν μέσα στο υποκείμενο τις επιπτώσεις τους, χωρίς καμία διακύμανση. Εδώ, η φωνή δεν είναι το υπόλειμμα του υποκειμένου, δηλαδή το υπόλειμμα της διαδικασίας που συντελείται ανάμεσα στο υποκείμενο και τον Άλλο. Συμβαίνει μάλλον το αντίθετο: το υποκείμενο γίνεται το υπόλειμμα της φωνής. Αυτό εξηγεί την τάση προς το πέρασμα στην πράξη σε αυτές τις περιπτώσεις. Το υποκείμενο εξισώνεται με τη φωνή που προστάζει, χωρίς να είναι δυνατή οποιαδήποτε διαμεσολάβηση.
Καθίσταται, λοιπόν, αναγκαία μια κλινική των διακοπτόμενων μηνυμάτων. Οι παραπλανητικές φωνές αφορούν τις επιπτώσεις μιας φωνής που διαφεύγει, που αυτονομείται και αντιστέκεται στην πρόσληψη και τη σύλληψή της από το σημαίνον. Πρόκειται επίσης για την καθαρή φωνή, η οποία δεν ενσαρκώνεται μέσα στο ασυνείδητο.
Ας παρατηρήσουμε ότι πρόκειται για μια σταθερή προοπτική στη διδασκαλία του Λακάν. Πολύ νωρίς, αυτή η προοπτική διατυπώνεται σε σχέση με το παιδί που πρόκειται να γίνει παρανοϊκό: «να είναι ολοκληρωτικά παραδομένο στο βλέμμα και στο μάτι του Άλλου» (σ. 227). Πράγματι, το βλέμμα καταλαμβάνει τη θέση μιας φωνής που δεν αφήνει κανένα περιθώριο για την οικειότητα, κανένα μέρος πίσω από το οποίο να μπορεί κανείς να κρυφτεί. Το υποκείμενο δεν διαθέτει καμία διαμεσολάβηση απέναντι στον Άλλο. Κατανοούμε, επομένως, ότι το βλέμμα του Άλλου καταλαμβάνει τη θέση της φωνής του Υπερεγώ. Εξάλλου, πώς να μη διακρίνουμε σε αυτή τη διατύπωση του Λακάν τα προοίμια της μεταγενέστερης διατύπωσής του, με την οποία αποσαφηνίζει ακόμη περισσότερο τον δεσμό ανάμεσα στη φωνή και το βλέμμα; Πράγματι, αυτό ακριβώς προτείνει στις 8 Απριλίου 1975, κατά τη διάρκεια του Σεμιναρίου Το Σύνθωμα (Le Sinthome): η παράνοια συνιστά μια φαντασιακή εμπλοκή, μια φωνή που προσδίδει ηχητικότητα στο βλέμμα το οποίο κυριαρχεί. Ενώ ο Λακάν τοποθετεί τη φωνή στο γράφημα, κάτω από το Α, κάτι που ισοδυναμεί με το να υποστηρίξει ότι οι προσταγές του Άλλου μεταφέρονται μέσω της φωνής, στη συνέχεια θα ορίσει την ενόρμηση ως την ηχώ μέσα στο σώμα του γεγονότος ότι υπάρχει ένα λέγειν. Υπάρχει, ωστόσο, μέσα σε αυτό που ακούγεται, μια διάσταση που ανήκει στο Φαντασιακό, αντήχηση μιας μουσικότητας που μεταφέρεται μέσω των σημαινόντων και που παράγει ένα αποτέλεσμα νοήματος, αλλά ταυτόχρονα λειτουργεί ως παραπέτασμα απέναντι στο Πραγματικό του λέγειν μιας ανάλυσης.
Διαφορετική είναι η ερμηνεία που λειτουργεί μέσω της αμφισημίας. Για να συμβεί αυτό, πρέπει να υπάρχει κάτι μέσα στο σημαίνον που να αντηχεί.
Πρέπει, επομένως, να επισημάνουμε ότι το ζήτημα δεν εξαντλείται στην απελευθέρωση του σημαίνοντος μέσω της αμφισημίας. Για να μπορέσει αυτό να αντηχήσει, πρέπει κάτι να ηχήσει στον σωστό τόνο, στο επίπεδο του αντηχείου, το οποίο, με άλλα λόγια, αντηχεί μόνο στη δική του συχνότητα. Αν επανέλθουμε σε αυτή τη νέα διατύπωση της ενόρμησης, ας σημειώσουμε καταρχάς ότι ο Λακάν θέτει το λέγειν ως αναγκαίο, δεδομένου ότι αυτό προϋποθέτει το ασυνείδητο του Άλλου. Υπάρχει, όμως, και ένα άλλο επίπεδο: το λέγειν επηρεάζει ένα σώμα το οποίο είναι ευαίσθητο, καθώς γίνεται η ηχώ του. Η ηχώ μέσα στο σώμα αποτελεί μία από τις ονομασίες του Πραγματικού του υποκειμένου.
Η φωνή κατέχει, επομένως, κυρίαρχη θέση, όπως είχε ήδη γράψει ο Λακάν στην πρώτη του διατύπωση της ενόρμησης μέσα στο γράφημα, όπου τοποθετεί τη φωνή κάτω από τον μεγάλο Άλλο. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι αυτό που προσθέτει ο Λακάν στο Σύνθωμα (Le Sinthome) είναι η ηχώ μέσα σε ένα σώμα ευαίσθητο στη φωνή.
Ας προσεγγίσουμε τώρα τα πράγματα από την αντίστροφη κατεύθυνση. Έχουμε το «σχιζοφρενικό λεχθέν», στο οποίο αναφέρεται ο Λακάν και το οποίο θα μπορούσαμε να συσχετίσουμε με το υποκείμενο που γίνεται η ηχώ αυτού που έχει πει ο άλλος. Ας γράψουμε εδώ τη λέξη «άλλος» με μικρό αρχικό γράμμα, διότι πρόκειται για την απόρριψη κάθε ετερότητας. Ο Άλλος υποβιβάζεται πάντοτε στη θέση του άλλου. Η φωνή δεν λειτουργεί ως υπόλειμμα. Είναι ταυτόσημη με τον εκφερόμενο λόγο. Για τον σχιζοφρενή, αυτό που ακούει είναι ταυτόσημο με αυτό που ο άλλος έχει αρθρώσει. Στη νεύρωση, αντίθετα, η ηχώ μέσα στο σώμα αφορά την επιθυμία του Άλλου, δηλαδή τη φωνή ως απόσταση ανάμεσα σε αυτό που έχει ειπωθεί και σε εκείνο που δεν έχει ειπωθεί.
Πώς να μην αντιληφθούμε ότι ακριβώς μέσα σε αυτή την απόσταση, ανάμεσα στο λεχθέν της ερμηνείας και σε αυτό που δεν λέγεται, αλλά που ωστόσο καθοδηγεί όσα λέγονται, είναι που η φωνή ασκεί την αποτελεσματικότητά της; Είναι ευθύνη του αναλυτή να διακρίνει τη θέση της φωνής στο τέλος της αναλυτικής εμπειρίας. Εάν καταδειχθεί ότι η φωνή έχει γίνει αίτιο της επιθυμίας, τότε πιστοποιείται ότι έχει επέλθει το τέλος της θεραπείας. Αυτή θα ήταν η περίπτωση όπου η επιθυμία του αναλυτή έχει ριζώσει.
Αυτή η έκβαση πρέπει να διακριθεί από τις περιπτώσεις στις οποίες το υποκείμενο καθιστά τη φωνή του αναλυτή εκείνο που το στηρίζει στην πρακτική του. Σε αυτή την περίπτωση, αυτό που καταδεικνύεται είναι το αντίθετο. Θα επρόκειτο για μια επιθυμία που στηρίζεται σε μια φωνή, όχι όμως ως αποτέλεσμα ενός αποχωρισμού, αλλά μιας επιθυμίας που παρατείνει την αλλοτρίωση. Σε αυτή την περίπτωση, το υποκείμενο παραμένει αλλοτριωμένο στη φωνή του αναλυτή.
Τι μπορούμε να συμπεράνουμε; Ότι το κύκλωμα της φωνής γίνεται το πρότυπο της ενόρμησης. Αλλά, ακόμη πιο ριζικά, ότι υπάρχει μια απόσταση ανάμεσα στη φωνή και τον ακατάπαυστο θόρυβο, τη συνεχή οχλαγωγία ή ακόμη και το χαμηλόφωνο βουητό των φωνών στην ψύχωση. Αυτή η απόσταση δημιουργείται μέσω της τομής. Η αποσυνδεδεμένη φωνή είναι η φωνή στην ψύχωση, μια φωνή που αποπροσανατολίζει. Αντίθετα, η ηχώ της τομής της φωνής προσφέρει έναν προσανατολισμό στο υποκείμενο, διότι δεν πρόκειται για μια ηχώ που επαναλαμβάνεται, αλλά για μια ηχώ του αποχωρισμού. Από αυτή την άποψη, πρέπει να συγκρατήσουμε ότι η ηχώ δεν είναι για τη φωνή αυτό που είναι η αντανάκλαση για το βλέμμα. Μία ηχώ προϋποθέτει την ενσωμάτωση της φωνής. Αποτελεί, επομένως, αποτέλεσμα της ετερότητας σε σχέση με αυτό που λέγεται, μιας απόστασης ανάμεσα σε αυτό που έχει ειπωθεί και σε αυτό που έχει ακουστεί, μιας παράλειψης στην καρδιά της ίδιας της ηχητικότητας. Ας παρατηρήσουμε, όμως, αυτό το ουσιώδες γεγονός: ότι και μέσω της φωνής ο Λακάν προσδιορίζει έναν άξονα για την ολοκλήρωση της αναλυτικής εμπειρίας.
Τούτο καθίσταται θεμελιώδες στην πρακτική της ερμηνείας, διότι η σταθερή σιωπή του αναλυτή μπορεί να έχει την ίδια αξία με μια ακατάπαυστη ροή λόγων. Το διακύβευμα της φωνής είναι η τομή, δηλαδή μια ρήξη που δεν είναι απαραίτητα ηχητική, αλλά που στοχεύει τη φωνή η οποία έχει προηγουμένως ενσωματωθεί. Από αυτή την άποψη, η ερμηνεία δεν μπορεί πλέον να περιοριστεί στην αποκρυπτογράφηση, αλλά οφείλει να στοχεύει στο να κάνει τον παράφωνο χαρακτήρα του συμπτώματος να αντηχήσει με διαφορετικό τρόπο. Για να δημιουργήσει αντήχηση μια φωνή, είτε πρόκειται για την αντήχηση της ενόρμησης είτε για εκείνο που αντηχεί μέσα στην ερμηνεία, δεν αρκεί να διαθέτει κανείς ένα αυτί που ακούει. Χρειάζεται επιπλέον το αντικείμενο-φωνή να έχει ενσωματωθεί.
Από τη μία πλευρά, υπάρχει αυτό που ο Λακάν υπογράμμισε ως τις αρνητικές επιπτώσεις της μετάδοσης μέσω της ομιλίας. Χρησιμοποιεί μια επαναλαμβανόμενη μεταφορά, η οποία όμως είναι κάτι περισσότερο από μια μεταφορά: «Μας έχουν πάρει τα αυτιά», προκειμένου να υποδείξει τη μονότονη και αδιάκοπη επανάληψη ενός λόγου που περισσότερο κλείνει παρά ανοίγει. Αλλά ο Λακάν αναδεικνύει και τη θετική της πλευρά, την οποία οφείλουμε να λάβουμε υπόψη την στιγμή που αναστοχαζόμαστε την πολιτική της μετάδοσης της ψυχανάλυσης.
Υπάρχουν, βεβαίως, τα γραπτά κείμενα του Λακάν και, στη συνέχεια, εκείνα των άλλων συγγραφέων. Ωστόσο, ο Λακάν δεν παρέλειψε να υπογραμμίσει τους λόγους για τους οποίους οι άνθρωποι συνέχιζαν να παρακολουθούν το Σεμινάριό του: δεν έρχονταν μόνο για να δουν τον Λακάν, ούτε μόνο για να ακούσουν όσα είχε να πει, αλλά για τη φωνή του. Αυτός είναι, μάλιστα, ένας από τους λόγους που ο ίδιος επικαλείται για να εξηγήσει τον μεγάλο αριθμό των συμμετεχόντων στο Σεμινάριό του. Είναι επίσης η ευκαιρία να ορίσει τη φωνή ως την «τομή με την οποία σας αφηγούμαι όλα αυτά». Η φωνή, ως κάτι διακριτό από τη χροιά της, ως κάτι επομένως διαφορετικό από την απλή ηχητικότητα, συνδέεται με τον χρόνο, με τον χρόνο που χρειάζεται κανείς για να πει κάτι. Ο παράγοντας χρόνος καθίσταται έτσι ουσιώδης για να κατανοήσουμε τι είναι η φωνή. Πρόκειται, για ακόμη μία φορά, για τη διάκριση ανάμεσα στο λεχθέν και στο λέγειν, ωστόσο πέρα από αυτή την διάκριση απαιτείται και μια τρίτη διάσταση: η φωνή. Αυτό καταδεικνύει ότι η φωνή αιχμαλωτίζει τα σώματα. Χρειάζεται, όμως, να καταδείξουμε πως τα αιχμαλωτίζει με τρόπο διαφορετικό από εκείνον της υποβολής. Ας θυμηθούμε την εμπειρία των αστροναυτών. Ο Λακάν αναφέρει στο Σεμινάριο Το αντίστροφο της ψυχανάλυσης (L’Envers de la psychanalyse): «ανθρώπινη φωνή, με εκείνη την επίδρασή της να σας στηρίζει, κατά κάποιον τρόπο, το περίνεο».
Εδώ πρόκειται για κάτι διαφορετικό από την υποβολή. Είναι η φωνή που στηρίζει το σώμα.
Είναι μια φωνή που αιχμαλωτίζει το σώμα με τρόπο διαφορετικό από εκείνον της φαντασίωσης. Πράγματι, πρέπει να παρατηρήσουμε την επίδραση που έχει η διαμόρφωση της φωνής όταν συγκρατεί τα σώματα, καθιστώντας τα υποταγμένα στον Άλλο. Βλέπουμε εδώ την αιχμαλώτιση των σωμάτων που παράγεται από έναν ήχο. Ασφαλώς, δεν πρόκειται για την υπνωτιστική σαγήνη που παράγεται από το αντικείμενο-βλέμμα. Συναντάμε, όμως, και ένα άλλο παράδειγμα: εκείνο μιας φωνής που προστάζει, που απαιτεί υπακοή και που, επομένως, αφορά άμεσα το σώμα.
Για να ολοκληρώσω, το ασυνείδητο είναι δυσαρμονία, ενώ η τάση του υποκειμένου είναι να παρασύρεται από την αυταπάτη μιας αρμονίας που είναι ψευδής. Επιπλέον, το ασυνείδητο δεν είναι αποσυνδεδεμένο από το σώμα: το σώμα αποτελεί απάντηση στο ασυνείδητο και η φωνή είναι το στήριγμα που τα συνενώνει. Τι απογίνεται η φωνή όταν μετατρέπεται σε επιθυμία του αναλυτή; Είναι και αυτή μια φωνή που αιχμαλωτίζει τα σώματα, αλλά χωρίς ύπνωση και χωρίς την αναζήτηση μιας αρμονικής μελωδίας.
Μετάφραση: Παπανικολάου Σοφία
Επιμέλεια: Καραμήτσου Άννα, Κομματά Ευαγγελία
